Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması ve Ünlü Türemesi

Ünlü düşmesi, ünlü daralması ve ünlü türemesi, Türkçede kelimelerin ek alması veya başka kelimelerle birleşmesi sırasında görülen önemli ses olaylarıdır. Bir ünlünün kelimeden düşmesi, başka bir ünlüye dönüşmesi ya da kelimede yeni bir ünlünün ortaya çıkması bu ses olaylarının temelini oluşturur.

Bu yazıda ünlü düşmesi, ünlü daralması ve ünlü türemesini örneklerle birlikte inceleyecek; bu üç ses olayının nasıl ayırt edildiğini ve öğrencilerin sık yaptığı hataları da göreceğiz.

Ünlü Düşmesi

Bir kelimenin yapısında bulunan bir ünlünün, kelime ek aldığında veya bazı kelimelerle birleştiğinde ortadan kalkmasına ünlü düşmesi denir.

Ünlü düşmesi özellikle iki heceli bazı kelimelerin ikinci hecesindeki ı, i, u, ü dar ünlülerinin kelime ünlüyle başlayan bir ek aldığında düşmesiyle görülür.

Ünlü Düşmesi Örnekleri

Aşağıdaki örneklerde kelimelerin ikinci hecesindeki dar ünlü düşmüştür:

Fiillerde de ünlü düşmesi görülebilir:

İkilemelerde Ünlü Düşmesine Dikkat

Ünlüyle başlayan ek aldığında ünlüsü düşen bazı kelimeler ikileme oluşturduğunda, ikinci kelimenin ünlüsü korunur.

TDK de bu tür ikilemelerde ikinci kelimedeki dar ünlünün korunması gerektiğini belirtmektedir.

Özel Adlarda Ünlü Düşmesine Dikkat

Özel adlara ek getirilirken kelimenin içindeki ünlü düşürülmez.

Burada Ufuk bir özel ad olduğu için kelimenin içindeki ünlü korunur.

Bazı Yapım Ekleriyle Oluşan Sözcüklerde Ünlü Düşmesi

Bazı sözcüklerde yapım ekleriyle yeni bir sözcük oluşturulurken ünlü düşmesi görülebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, belirli bir ekin getirildiği her sözcükte ünlü düşmesi olmadığıdır. Önemli olan, sözcüğün önceki biçiminde bulunan bir ünlünün yeni biçimde gerçekten ortadan kalkmasıdır.

Birleşik Sözcüklerde Ünlü Düşmesi

Bazı birleşik sözcüklerin oluşumu sırasında kelimelerden birindeki ünlü düşebilir. Bu tür birleşmelerdeki ses değişimi ünlü aşınması olarak da adlandırılabilir.

Örneğin kahve + altı → kahvaltı sözcüğünde kahve kelimesinin sonundaki e ünlüsü düşmüştür.

kayın + ana → kaynana sözcüğünde ise kayın kelimesindeki ı ünlüsü düşmüştür.

“İçeri, Dışarı, İleri…” Sözcüklerinde Dikkat

içeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı ve aşağı gibi sözcükler ek aldığında sonlarındaki ünlüler düşürülmez.

Konuşma sırasında bazı kelimeler kısalmış gibi söylenebilse de standart yazımda ünlü korunur.

Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiillerde Ünlü Düşmesi

etmek ve olmak yardımcı fiilleriyle oluşturulan bazı birleşik fiillerde, önceki kelimenin ikinci hecesindeki dar ünlü düşebilir.

Örneğin sabır + etmek → sabretmek sözcüğünde ı ünlüsü düşmüştür.

Ancak yardımcı fiille kurulan her birleşik fiilde ünlü düşmesi olmaz. Ses olayı gerçekleşmiyorsa kelimeler ayrı yazılabilir:

Ünlü Daralması

Türkçede a ve e ünlüleriyle biten fiiller, -yor şimdiki zaman ekiyle kullanıldığında bu ünlüler daralarak ı, i, u veya ü ünlülerinden birine dönüşebilir. Bu ses olayına ünlü daralması denir.

Örneğin:

Burada önemli olan, fiilin sonundaki a veya e ünlüsünün tamamen kaybolması değil, başka bir ünlüye dönüşmesidir.

Ünlü Daralması Örnekleri

Bu örneklerde fiilin sonundaki a/e, -yor ekinin kullanılmasıyla daralmıştır.

“De-”, “Ye-” ve “Ne” Sözcüklerindeki Özel Durum

Ünlü daralması yalnızca -yor ekiyle sınırlı değildir. Tek heceli de- ve ye- fiilleri ile ne sözcüğünün bazı kullanımlarında da geniş ünlü daralır.

Burada:

biçiminde geniş ünlü daralmıştır. Bu nedenle diye, diyecek, yiyen, yiyecek ve niye gibi sözcüklerde ünlü daralmasına dikkat edilmelidir.

Buradaki y, iki ünlünün yan yana gelmesini önleyen kaynaştırma ünsüzüdür. Bu nedenle y’nin tek başına daraltıcı bir ses olduğunu düşünmemek gerekir.

“Deyince” ve “Deyip” Sözcüklerine Dikkat

demek fiilinde yukarıdaki özel durum her kullanımda aynı şekilde gerçekleşmez.

Bu iki kullanımda e ünlüsü korunur.

“Y” Kaynaştırma Ünsüzü Her Zaman Ünlü Daralmasına Neden Olmaz

Ünlüyle başlayan bir ekin önünde y kaynaştırma ünsüzünün bulunması, tek başına ünlü daralması olduğu anlamına gelmez.

Olumsuzluk Ekinde Ünlü Daralması

Fiillerin -ma/-me olumsuzluk eki, -yor ekinden önce geldiğinde bu ekin ünlüsü de daralabilir.

Örneğin:

Ünlü Daralmasıyla Karıştırılan Durumlar

Ünlü daralmasında bir a veya e ünlüsünün başka bir ünlüye dönüşmesi gerekir.

Bu nedenle fiilin -yor ekinden önceki biçiminde a veya e yoksa, -yor’dan önce ortaya çıkan ı, i, u veya ü sesini tek başına ünlü daralması olarak değerlendirmemek gerekir.

Bu sözcüklerde -yor ekinden önceki fiilin son ünlüsü a veya e değildir. Dolayısıyla yalnızca ortaya çıkan ı, i, u veya ü sesine bakarak ünlü daralması denmez.

Ünlü Türemesi

Bir kelimenin yapısında başlangıçta bulunmayan yeni bir ünlünün ortaya çıkmasına ünlü türemesi denir.

Ünlü türemesi özellikle bazı kelimelerin -cık, -cik, -cuk, -cük küçültme eklerini alması ve bazı sözcüklerin pekiştirilmesi sırasında görülür.

Küçültme Ekleriyle Ünlü Türemesi

Bazı sözcükler -cık, -cik, -cuk, -cük eklerini aldığında sözcük ile ek arasına bir ünlü girebilir.

Bu örneklerde sözcüğün önceki biçiminde bulunmayan bir ünlü ortaya çıkmıştır.

Pekiştirilmiş Sözcüklerde Ünlü Türemesi

Bazı pekiştirilmiş sözcüklerde de yeni bir ünlü ortaya çıkabilir.

Bu sözcüklerde pekiştirme sırasında kelimenin başlangıç biçiminde bulunmayan bir ünlü ortaya çıkmıştır.

Pekiştirmeli sözcüklerle ilgili daha ayrıntılı bilgi için Sıfatlarda Pekiştirme ve Küçültme konusuna da bakabilirsiniz.

Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması ve Ünlü Türemesi Nasıl Ayırt Edilir?

Bu üç ses olayını ayırt ederken kelimedeki değişimin ne olduğuna bakmak gerekir.

Bir Kelimede Birden Fazla Ses Olayı Olabilir mi?

Evet, bir kelimenin oluşumu sırasında birden fazla ses olayı meydana gelebilir.

Örneğin gencecik sözcüğünde ünlü türemesinin yanında başka bir ses değişikliği de görülebilir:

Bir başka örnekte oyun + a → oyna- → oynuyor biçiminde birden fazla ses olayı görülür. İlk aşamada oyun sözcüğündeki u ünlüsü düşer; ikinci aşamada oyna- fiilindeki a ünlüsü -yor ekiyle daralır.

Bu nedenle bir sözcüğü incelerken yalnızca tek bir değişikliğe bakmak yerine, sözcüğün oluşumu sırasında gerçekleşen bütün ses değişikliklerini göz önünde bulundurmak gerekir.

Ünlü Düşmesi, Daralması ve Türemesinde Sık Yapılan Hatalar

1. İkinci Hecesinde Dar Ünlü Bulunan Her Kelimede Ünlü Düşmesi Olduğunu Düşünmek

İki heceli ve ikinci hecesinde ı, i, u, ü bulunan her kelimede ünlü düşmesi gerçekleşmez.

Bu nedenle yalnızca kelimenin yapısına bakarak kesin hüküm vermek yerine, kelimenin ek aldıktan sonraki biçiminde gerçekten bir ünlünün düşüp düşmediği kontrol edilmelidir.

2. “Y” Gördüğünde Ünlü Daralması Olduğunu Düşünmek

ağlayan, söyleyecek, anlayabilir gibi sözcüklerde y kaynaştırma ünsüzü bulunur; ancak bu durum tek başına ünlü daralması değildir.

Buna karşılık diye, yiyecek ve niye gibi özel kullanımlarda ünlü daralması vardır.

3. -yor’dan Önce Gelen Her ı, i, u, ü Sesini Ünlü Daralması Sanmak

yakıyor, bitiriyor, dolduruyor, sönüyor gibi sözcüklerde -yor’dan önceki fiilin son ünlüsü a veya e değildir.

Bu nedenle yalnızca ı, i, u veya ü sesinin bulunmasına bakarak ünlü daralması denmez.

4. “De-” Fiilinin Bütün Kullanımlarında “i” Yazmak

diyen, diyerek, diyecek gibi kullanımlarda daralma görülürken deyip, deyince biçimlerinde e korunur.

5. “Gülücük” ve “Öpücük” Sözcüklerini Ünlü Türemesi Sanmak

Bu iki sözcükte ünlü türemesi değil, ünsüz düşmesi vardır:

Bu nedenle bu sözcükleri ünlü türemesi örnekleri arasında göstermemek gerekir.

Ünsüz düşmesiyle ilgili diğer örnekleri Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Yumuşaması, Ünsüz Türemesi ve Ünsüz Düşmesi konumuzda inceleyebilirsiniz.

6. Konuşma Biçimini Yazıya Geçirmek

içerde, dışardan, ilerde, burda gibi söyleyişler günlük konuşmada duyulabilse de standart yazımda:

biçimleri kullanılır.

Ses Olaylarını Belirlerken Nasıl Bir Yol İzlenir?

Bir sözcükte ünlü düşmesi, daralması veya türemesi olup olmadığını bulmak için şu sırayla düşünmek işinizi kolaylaştırır:

1. Sözcüğün Önceki Biçimini Belirle

Kelimenin ek almadan veya başka bir kelimeyle birleşmeden önceki biçimini düşün.

2. Bir Ünlü Ortadan Kalkmış mı?

Kelimenin önceki biçiminde bulunan bir ünlü tamamen kaybolmuşsa:

3. Yeni Bir Ünlü Ortaya Çıkmış mı?

Kelimenin önceki biçiminde bulunmayan yeni bir ünlü ortaya çıkmışsa:

4. a veya e Başka Bir Ünlüye mi Dönüşmüş?

Özellikle -yor ekinin kullanımında fiilin sonundaki a/e ünlüsünün ı, i, u veya ü seslerinden birine dönüşüp dönüşmediğine bak.

5. Birden Fazla Değişiklik Varsa Hepsini Ayrı Ayrı Değerlendir

Bazı sözcüklerde aynı oluşum sırasında birden fazla ses değişikliği görülebilir. Bu nedenle yalnızca ilk fark ettiğiniz ses olayını belirleyip diğer değişiklikleri gözden kaçırmayın.

Özet

Ayrıca de-, ye- ve ne sözcüğünün bazı kullanımlarında da ünlü daralması görülür:

Ses olaylarını belirlerken kelimenin yalnızca son hâline değil, kelimenin nasıl oluştuğuna ve hangi ses değişikliklerinden geçtiğine de dikkat etmek gerekir.

Kaynak Notu

Bu konu anlatımındaki ünlü düşmesi ve ünlü daralmasıyla ilgili kurallar ile yazım uyarıları, Türk Dil Kurumunun güncel yazım kuralları esas alınarak hazırlanmıştır.