Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu, Türkçede ünlülerin belirli özellikler bakımından birbirleriyle uyumunu açıklayan iki temel ses bilgisi kuralıdır.
Büyük Ünlü Uyumu
Büyük ünlü uyumu, bir sözcükteki ünlülerin kalınlık ve incelik bakımından birbirine uymasına dayanır. Türkçede bir sözcüğün ilk ünlüsü kalınsa sonraki ünlüler de kalın; ilk ünlüsü inceyse sonraki ünlüler de ince olur. Bu kurala kalınlık-incelik uyumu da denir.
Kalın ünlüler:
a, ı, o, u
İnce ünlüler:
e, i, ö, ü
Kısaca
İlk ünlü kalınsa → sonraki ünlüler kalın olur.
İlk ünlü inceyse → sonraki ünlüler ince olur.
Büyük Ünlü Uyumu Nasıl Bulunur?
Bir sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığını bulmak için sözcükteki ünlülere bakılır. Önce ilk ünlünün kalın mı, ince mi olduğu belirlenir. Daha sonra sözcükte bulunan diğer ünlülerin aynı grupta olup olmadığı kontrol edilir.
Örnekler
karanlık → a – a – ı
İlk ünlü olan “a” kalındır. Sözcükteki diğer ünlüler olan “a” ve “ı” da kalın olduğu için karanlık büyük ünlü uyumuna uyar.
üşengeçlik → ü – e – e – i
İlk ünlü olan “ü” incedir. Sözcükteki diğer ünlüler olan “e, e ve i” de ince olduğu için üşengeçlik büyük ünlü uyumuna uyar.
kapıcı → a – ı – ı
İlk ünlü “a” kalındır. Sonraki ünlüler olan “ı” ve “ı” da kalın olduğu için kapıcı büyük ünlü uyumuna uyar.
gözlük → ö – ü
İlk ünlü “ö” incedir. “ü” de ince olduğu için gözlük büyük ünlü uyumuna uyar.
elma → e – a
İlk ünlü “e” ince, sonraki ünlü “a” kalındır. Ünlüler aynı grupta olmadığı için elma büyük ünlü uyumuna uymaz.
DİKKAT:
Sözcükteki ünlülerin aynı harf olması gerekmez. Önemli olan, ünlülerin kalınlık-incelik bakımından aynı grupta bulunmasıdır.
Örnek
Örneğin anlayış sözcüğünde “a, a, ı” ünlüleri bulunur. Bu ünlülerin üçü de kalın olduğu için sözcük büyük ünlü uyumuna uyar.
Büyük Ünlü Uyumuna Uyan Sözcükler
Büyük ünlü uyumuna uyan sözcüklerdeki ünlülerin tamamı kalın veya tamamı ince ünlülerden oluşur.
Kalın Ünlülü Sözcüklere Örnekler
çomak → o – a
yufka → u – a
kapıcı → a – ı – ı
ağaç → a – a
kutu → u – u
karanlık → a – a – ı
çalışma → a – ı – a
anlayış → a – a – ı
yakışıklı → a – ı – ı – ı
boğaz → o – a
araba → a – a – a
yuvarlak → u – a – a
ormanlık → o – a – ı
susuz → u – u
kırlangıç → ı – a – ı
adım → a – ı
oturmak → o – u – a
susadım → u – a – ı
bağlama → a – a – a
anahtar → a – a – a
baba → a – a
bacanak → a – a – a
hala → a – a
dayı → a – ı
bağımlı → a – ı – ı
bağışlama → a – ı – a – a
baklava → a – a – a
bıçak → ı – a
nokta → o – a
ocak → o – a
oduncu → o – u – u
ovalamak → o – a – a – a
dağınık → a – ı – ı
olumlu → o – u – u
kurnazlık → u – a – ı
Not
Bu sözcüklerdeki ünlülerin tamamı kalın olduğu için büyük ünlü uyumuna uyar.
İnce Ünlülü Sözcüklere Örnekler
gözlükçü → ö – ü – ü
bekleyiş → e – e – i
birikim → i – i – i
eskici → e – i – i
çiçekçi → i – e – i
sinirsel → i – i – e
türetmek → ü – e – e
tütün → ü – ü
şömine → ö – i – e
belirteç → e – i – e
yüzeysel → ü – e – e
kibirli → i – i – i
seyirci → e – i – i
gözcülük → ö – ü – ü
gözetleme → ö – e – e – e
kömürlük → ö – ü – ü
incelemek → i – e – e – e
ergenlik → e – e – i
derin → e – i
verimli → e – i – i
işlem → i – e
peynir → e – i
gelincik → e – i – i
yüzük → ü – ü
gençlik → e – i
birliktelik → i – i – e – i
sindirim → i – i – i
gergin → e – i
heybetli → e – e – i
süresiz → ü – e – i
Not
Bu sözcüklerdeki ünlülerin tamamı ince olduğu için büyük ünlü uyumuna uyar.
Büyük Ünlü Uyumunun Aranmadığı Durumlar
Büyük ünlü uyumu her sözcükte aranmaz. Bazı sözcüklerde uyum değerlendirmesi yapılmaz; bazı sözcükler ise Türkçe olduğu hâlde bu kurala aykırıdır. Bu iki durumu birbirine karıştırmamak gerekir.
1. Tek Heceli Sözcükler
Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz. Çünkü sözcükte yalnızca bir ünlü bulunduğundan karşılaştırılacak başka bir ünlü yoktur.
Örnekler
kal → a
“kal” tek heceli olduğu için büyük ünlü uyumu bakımından değerlendirilmez.
göz → ö
“göz” de tek heceli olduğu için büyük ünlü uyumu aranmaz.
yurt → u
“yurt” sözcüğünde de yalnızca bir ünlü bulunduğundan büyük ünlü uyumu aranmaz.
DİKKAT:
Tek heceli bir sözcük için “büyük ünlü uyumuna uymaz” demek yerine “büyük ünlü uyumu aranmaz” demek daha doğrudur.
2. Bitişik Yazılan Birleşik Sözcükler
Bitişik yazılan birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.
pazartesi → a – a – e – i
hanımeli → a – ı – e – i
keçiboynuzu → e – i – o – u – u
balıkgözü → a – ı – ö – ü
bilinçaltı → i – i – a – ı
yüzbaşı → ü – a – ı
yavruağzı → a – u – a – ı
Samanyolu → a – a – o – u
tavukgöğsü → a – u – ö – ü
çekyat → e – a
bilgisayar → i – i – a
Not
Bu sözcüklerde kalın ve ince ünlülerin bir arada bulunması, sözcüğün yanlış olduğu anlamına gelmez.
3. Yabancı (Alıntı) Sözcükler
Başka dillerden Türkçeye geçmiş bazı sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.
gramer → a – e
orkestra → o – e – a
nişasta → i – a – a
tiyatro → i – a – o
psikoloji → i – o – o – i
stüdyo → ü – o
trafik → a – i
protein → o – e – i
istasyon → i – a – o
istatistik → i – a – i – i
diyalog → i – a – o
nakil → a – i
otomobil → o – o – o – i
pehlivan → e – i – a
ziyafet → i – a – e
Büyük Ünlü Uyumuna Aykırı Sözcükler
Uyumun aranmadığı durumların yanında, Türkçe olduğu hâlde büyük ünlü uyumuna aykırı olan sözcükler de vardır.
Türkçe Olduğu Hâlde Uymayan Sözcükler
anne → a – e
dahi → a – i
elma → e – a
hangi → a – i
hani → a – i
inanmak → i – a – a
kardeş → a – e
şişman → i – a
Bazı sözcükler ise zaman içinde ses değişikliklerine uğradığı için bugün büyük ünlü uyumuna uymaz. Örneğin:
Örnekler
elma → eski biçimi “alma”
kardeş → eski biçimi “karındaş”
Bu nedenle bir sözcüğün Türkçe olması, onun mutlaka büyük ünlü uyumuna uyacağı anlamına gelmez.
Büyük Ünlü Uyumunu Bozan Ekler
Türkçede bazı ekler, eklendikleri sözcüklerde büyük ünlü uyumunun bozulmasına neden olabilir. Bunların başlıcaları -gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ve bazı sözcüklerde kullanılan -daş (-taş) ekidir. -ki aitlik eki de büyük ünlü uyumuna uymaz.
Burada önemli olan, yalnızca eke bakarak karar vermek yerine sözcüğün tamamındaki ünlüleri değerlendirmektir. Çünkü bazı örneklerde ek uyumu bozarken bazı örneklerde sözcüğün ünlüleri aynı grupta kalabilir.
-leyin Eki
Örnekler
sabahleyin → a – a – e – i → büyük ünlü uyumuna uymaz
akşamleyin → a – a – e – i → büyük ünlü uyumuna uymaz
geceleyin → e – e – e – i → büyük ünlü uyumuna uyar
-gil Eki
Örnekler
dayımgil → a – ı – i → büyük ünlü uyumuna uymaz
halamgil → a – a – i → büyük ünlü uyumuna uymaz
teyzemgil → e – e – i → büyük ünlü uyumuna uyar
-mtırak Eki
Örnekler
yeşilimtırak → e – i – i – ı – a → büyük ünlü uyumuna uymaz
ekşimtırak → e – i – ı – a → büyük ünlü uyumuna uymaz
sarımtırak → a – ı – ı – a → büyük ünlü uyumuna uyar
-ken Eki
Örnekler
bakarken → a – a – e → büyük ünlü uyumuna uymaz
çıkarken → ı – a – e → büyük ünlü uyumuna uymaz
giderken → i – e – e → büyük ünlü uyumuna uyar
-daş (-taş) Eki
Örnekler
meslektaş → e – e – a → büyük ünlü uyumuna uymaz
dindaş → i – a → büyük ünlü uyumuna uymaz
arkadaş → a – a – a → büyük ünlü uyumuna uyar
-ki Eki
Aitlik eki olan -ki genel olarak büyük ünlü uyumuna uymaz. Ancak ekin geldiği sözcüğün ünlüleri bazı örneklerde uyumlu kalabilir.
Örnekler
yarınki → a – ı – i → büyük ünlü uyumuna uymaz
onunki → o – u – i → büyük ünlü uyumuna uymaz
seninki → e – i – i → büyük ünlü uyumuna uyar
-yor Eki
-yor eki büyük ünlü uyumuna uymaz.
Örnekler
seviyorum → e – i – o – u → büyük ünlü uyumuna uymaz
gidiyoruz → i – i – o – u → büyük ünlü uyumuna uymaz
Küçük Ünlü Uyumu
Küçük ünlü uyumu, düzlük-yuvarlaklık uyumu olarak da bilinir. Bu uyumda sözcükteki ünlülerin düz veya yuvarlak olması bakımından birbirleriyle uyumuna bakılır.
Düz ünlüler:
a, e, ı, i
Yuvarlak ünlüler:
o, ö, u, ü
Küçük Ünlü Uyumunun Temel Kuralı
Düz ünlülerden sonra → yine düz ünlüler gelir.
Yuvarlak ünlülerden sonra → düz-geniş (a, e) veya dar-yuvarlak (u, ü) gelir.
İPUCU:
Düz → düz
Yuvarlak → a, e, u, ü
Büyük ünlü uyumunda sözcüğün ilk ünlüsüne bakılarak sözcüğün tamamındaki kalınlık-incelik durumu değerlendirilir. Küçük ünlü uyumunda ise her ünlü, kendisinden önceki ünlüye göre değerlendirilir.
İPUCU:
Bunu bir trene benzetebilirsiniz. Büyük ünlü uyumunda treni çeken ilk vagondan sorulurken, küçük ünlü uyumunda her vagon bir sonraki vagona göre değerlendirilir.
Düz Ünlülerden Sonra
Bir sözcükte düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra yine düz ünlüler (a, e, ı, i) gelebilir. Düz ünlülerden sonra yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü) gelirse sözcük küçük ünlü uyumuna uymaz.
Örnekler
patlıcan → a – ı – a → küçük ünlü uyumuna uyar
seyirci → e – i – i → küçük ünlü uyumuna uyar
sıcaklıklar → ı – a – ı – a → küçük ünlü uyumuna uyar
bilezik → i – e – i → küçük ünlü uyumuna uyar
sabun → a – u → küçük ünlü uyumuna uymaz
Yuvarlak Ünlülerden Sonra
Bir sözcükte yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra düz-geniş (a, e) veya dar-yuvarlak (u, ü) ünlüler gelebilir. Buna göre yuvarlak ünlülerden sonra o, ö, ı, i gelirse küçük ünlü uyumu bozulur.
Örnekler
okunaklı → o – u – a – ı → küçük ünlü uyumuna uyar
öğrenci → ö – e – i → küçük ünlü uyumuna uyar
ulaşım → u – a – ı → küçük ünlü uyumuna uyar
ürünler → ü – ü – e → küçük ünlü uyumuna uyar
otobüs → o – o – ü → küçük ünlü uyumuna uymaz
(Not: otobüs kelimesi aslında alıntı bir sözcük olduğu için değerlendirme dışıdır, ancak kuralı görebilmek açısından örnek olarak verilmiştir.)
Altın Kural: “o” ve “ö” Ünlülerine Dikkat
Küçük ünlü uyumunda o ve ö, geniş-yuvarlak ünlülerdir. Bu ünlülerden sonra a, e, u veya ü gelebilir. Bu nedenle özellikle sözcüğün ikinci ve sonraki hecelerinde görülen o ve ö ünlüleri küçük ünlü uyumu sorularında önemli bir kontrol noktasıdır.
Örnekler
otobüs → o – o – ü
İlk o yuvarlaktır. Kendinden sonra a, e, u veya ü gelmesi gerekirken ikinci ünlü yine o olduğu için sözcük küçük ünlü uyumuna uymaz.
SINAV İPUCU:
Türkçe sözcüklerde ikinci veya sonraki hecelerde o ya da ö gördüğünüzde küçük ünlü uyumunu hemen kontrol edin. Ancak alıntı sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmadığını unutmayın.
Küçük Ünlü Uyumuna Aykırı Sözcükler
Küçük ünlü uyumuna aykırı sözcüklerin bir bölümü başka dillerden Türkçeye geçmiş, bir bölümü ise Türkçe olduğu hâlde uyuma aykırı biçimde yerleşmiştir.
Yabancı (Alıntı) Sözcükler
Küçük ünlü uyumu alıntı sözcüklerde aranmaz.
biyografi → i – o – a – i
stüdyo → ü – ü – o
kilogram → i – o – a
arkeolog → a – e – o – o
fotoğraf → o – o – a
katalog → a – a – o
personel → e – o – e
profesör → o – e – ö
gramofon → a – o – o
istasyon → i – a – o
Not
Bu sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmadığı için ünlülerin kurala uymaması normaldir.
Türkçe Olduğu Hâlde Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Sözcükler
Türkçe olduğu hâlde küçük ünlü uyumuna uymayan bazı sözcükler de vardır.
avuç → a – u
çamur → a – u
kabuk → a – u
kavun → a – u
kavurmak → a – u – a
kavuşmak → a – u – a
savurmak → a – u – a
yağmur → a – u
Bu sözcüklerde düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü geldiği için küçük ünlü uyumuna uyulmaz.
NOT:
Bu sözcükleri tek bir basit kurala indirgemek yerine, küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe sözcükler olarak öğrenmek sınavlarda daha güvenli bir yöntemdir.
-ki Aitlik Eki
Aitlik eki olan -ki genel olarak küçük ünlü uyumuna uymaz. Ancak bazı sözcüklerde bu eke rağmen küçük ünlü uyumu görülür.
Örnekler
bugünkü → u – ü → küçük ünlü uyumuna uyar
dünkü → ü – ü → küçük ünlü uyumuna uyar
öbürkü → ö – ü – ü → küçük ünlü uyumuna uyar
Bu nedenle -ki ekinin bulunduğu sözcüklerde küçük ünlü uyumunu değerlendirirken bu örnekleri ayrıca bilmek gerekir.
Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu Arasındaki Fark
İki uyum arasındaki temel fark, hangi ses özelliğinin değerlendirildiğidir.
Büyük Ünlü Uyumu
Ünlülerin kalınlık-incelik bakımından uyumuna bakılır.
Kalın ünlüler: a, ı, o, u
İnce ünlüler: e, i, ö, ü
Küçük Ünlü Uyumu
Ünlülerin düzlük-yuvarlaklık bakımından uyumuna bakılır.
Düz ünlüler: a, e, ı, i
Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü
Örneklerle Karşılaştıralım
Örnekler
karanlık → a – a – ı → B.Ü.U. uyar
gözlükçü → ö – ü – ü → B.Ü.U. uyar
elma → e – a → B.Ü.U. uymaz
Örnekler
patlıcan → a – ı – a → K.Ü.U. uyar
öğrenci → ö – e – i → K.Ü.U. uyar
otobüs → o – o – ü → K.Ü.U. uymaz
Kısacası:
Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik, küçük ünlü uyumu ise düzlük-yuvarlaklık bakımından değerlendirme yapar.
Test Çözerken Dikkat Edilecekler
Ünlü uyumu sorularında önce hangi uyumun sorulduğuna dikkat edin. Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik, küçük ünlü uyumu ise düzlük-yuvarlaklık bakımından değerlendirilir.
Büyük Ünlü Uyumu Sorularında
- Sözcükteki ünlüleri belirleyin.
- İlk ünlünün kalın mı, ince mi olduğunu belirleyin.
- Diğer ünlülerin aynı grupta olup olmadığını kontrol edin.
- Sözcük tek heceliyse büyük ünlü uyumunun aranmadığını unutmayın.
- Sözcüğün alıntı, birleşik veya uyumu bozan bir ek almış olup olmadığını göz önünde bulundurun.
Küçük Ünlü Uyumu Sorularında
- Sözcükteki ünlüleri belirleyin.
- Düz ünlülerden sonra yine düz ünlü gelip gelmediğini kontrol edin.
- Yuvarlak ünlülerden sonra a, e, u veya ü ünlülerinden birinin gelip gelmediğine bakın.
- Özellikle ikinci ve sonraki hecelerdeki o ve ö ünlülerini kontrol edin.
- Sözcüğün alıntı veya uyuma aykırı bir istisna olup olmadığını göz önünde bulundurun.
DİKKAT:
Ünlü uyumu sorularında yalnızca ilk ünlüye bakarak karar vermeyin. Sözcükteki bütün ünlüleri ve soruda hangi ünlü uyumunun istendiğini kontrol edin.
Özet
Özet
Büyük ünlü uyumunda sözcükteki ünlülerin kalınlık ve incelik bakımından uyumuna bakılır.
Kalın ünlüler: a, ı, o, u
İnce ünlüler: e, i, ö, ü
İlk ünlü kalınsa sonraki ünlüler de kalın, ilk ünlü inceyse sonraki ünlüler de ince olur.
Özet
Küçük ünlü uyumunda ise ünlülerin düz veya yuvarlak olmasına bakılır.
Düz ünlüler: a, e, ı, i
Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü
Düz ünlülerden sonra düz ünlüler; yuvarlak ünlülerden sonra a, e, u veya ü ünlülerinden biri gelir.
İpucu
Ünlü uyumu sorularında önce hangi uyumun sorulduğunu, ardından sözcükteki ünlülerin nasıl sıralandığını kontrol etmek gerekir.
Kaynak Notu
Bu konu anlatımındaki büyük ve küçük ünlü uyumu kuralları ile istisnalar, Türk Dil Kurumunun güncel yazım kuralları esas alınarak hazırlanmıştır.
Valla TDK sitesinden daha ayrıntılı bence. Emeğiniz büyük, çok sağ olun <3
Bir şey soracaktım. Yumurtluyordu kelimesindeki ünlü düşmesi hangi nedenden kaynaklanıyor ?
Bazı isim ve isim soylu sözcükler türetilirken türeme sırasında ünlü düşmesi meydana gelebilmektedir.
Yumurta> yumurt(a)lamak > yumurtlamak bu duruma örnektir. Ayrıca sözcükte
Yumurtluyordu (“la” yapım ekindeki geniş “a” ünlüsünde daralma meydana gelmiş, “u” dar ünlüsüne dönüşmüştür.)
kal- sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyarmı
tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.
Acaba deniz kelimesi iplik kelimesi dolap kelimesi televizyon kelimedi kitaplik kelimesi sonuc kelimesi tiyatro kelimesi battaniye kelimesi idare kelimesi devlet kelimesi politika kelimesi sevgi kelimesi ogretmen kelimesinden hangileri buyuk unlu uyumuna uyar
Kalın ünlüler: a, ı, o, u
İnce ünlüler : e, i, ö, ü
ve bir kelimede kalın ve ince ünlüler, büyük ünlü uyumuna göre bir arada olmayacağı için;
Büyük ünlü uyumuna uyan kelimeler: Deniz, iplik, dolap, sonuç, devlet, sevgi, öğretmen
Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler: Televizyon, kitaplık, tiyatro, battaniye, idare, politika’dır
“Otobüs = O (yuvarlak) → o (yuvarlak) → u (dar/yuvarlak) : Küçük ünlü uyumuna uymaz”
denilmiş. Sanki uyuyor gibi. Yanlış anladıysam düzeltirseniz sevinirim.
“Bir sözcükte yuvarlak ünlü harflerden (o, ö, u, ü) sonra düz/geniş (a, e) ve dar/yuvarlak (u, ü) sesli harfler gelebilir. Yani yuvarlak sesli harflerden sonra (o, ö, ı, i) gelemez” tanımından yola çıkarsanız;
Otobüs = O (yuvarlak) → o (yuvarlak) → u (dar/yuvarlak) : Küçük ünlü uyumuna uymaz
Çünkü, otobüs kelimesindeki ikinci “o” ünlüsü, kelimenin küçük ünlü uyumuna uymasına engel olmaktadır.
Gerçektem mükemmel bayıldım poreje ödevime yardımcı oldu inşallah 100 alırım yazanın ya da hazırlayının eline sağlık
Çok sağolun ödevden 100 aldım hazırlayanın eline sağlık çok teşekkürler
Başarılar diliyoruz.
Ya her konuyu muhteşem bir şekilde anlatıyorsunuz. Başka bir yerde anlayamıyorum hep buraya bakıyorum çok teşekkürler elinize sağlık.
Çok teşekkürler. Sayenizde küçük ünlü ve büyük ünlü uyumu hakkında kafama takılan soruları bulmuş oldum.