Türkçede bazı kelimeler ek aldığında kelimenin yapısındaki ünsüzlerde değişiklik meydana gelir. Bu değişiklikler ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması, ünsüz türemesi ve ünsüz düşmesi olarak adlandırılır.
Bu dört ses olayını birbirinden ayırabilmek, özellikle sınavlarda soruları doğru çözebilmek açısından önemlidir.
| Ses olayı | Temel değişiklik | Örnek |
|---|---|---|
| Ünsüz benzeşmesi | Sert ünsüz, kendinden sonra gelen eki sertleştirir. | kitap + da → kitapta |
| Ünsüz yumuşaması | Sözcük sonundaki p, ç, t, k; ünlüyle başlayan ek aldığında değişebilir. | kitap + ı → kitabı |
| Ünsüz türemesi | Sözcükte ek alma sırasında bir ünsüz ikizleşir. | hak + ı → hakkı |
| Ünsüz düşmesi | Sözcükte bulunan bir ünsüz düşer. | ufak + cık → ufacık |
Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Sertleşmesi)
Türkçede sert ünsüzlerden biriyle biten kelimelere c, d, g gibi yumuşak ünsüzlerle başlayan bazı ekler getirildiğinde ekin başındaki ünsüz sertleşir.
Sert ünsüzler:
FıSTıKÇı ŞaHaP
Yani:
f, s, t, k, ç, ş, h, p
Örnekler
sınıf + ca → sınıfça
taraf + dar → taraftar
kümes + den → kümesten
küs + gün → küskün
et + cil → etçil
yurt + daş → yurttaş
inat + cı → inatçı
unut + gan → unutkan
çocuk + ca → çocukça
sıcak + dan → sıcaktan
seç + gin → seçkin
geç + di → geçti
güreş + ci → güreşçi
çalış + gan → çalışkan
külah + dan → külâhtan
silah + cı → silahçı
Arap + ca → Arapça
dolap + ta → dolapta
çap + gın → çapkın
Ünsüz benzeşmesi nasıl bulunur?
Bir kelimede ünsüz benzeşmesi olup olmadığını bulmak için şu yolu izleyebilirsin:
- Kelimenin kök veya gövdesini bul.
- Aldığı eke bak.
- Kelimenin son sesinin sert ünsüzlerden biri olup olmadığını kontrol et.
- Ek c, d, g ile başlıyorsa bu seslerin sırasıyla ç, t, k biçimine dönüşüp dönüşmediğine bak.
Örnek
geç + di → geçti
“geç” sözcüğü ç sert ünsüzüyle bittiği için ekin başındaki d, t olur.
“Baskın” kelimesine dikkat
baskın sözcüğünde de ünsüz benzeşmesi vardır:
bas- + -gın → baskın
Burada ekin başındaki g, kelimenin sonundaki sert s sesinin etkisiyle k olur.
Bu nedenle baskın kelimesi, ünsüz benzeşmesine örnek olarak gösterilebilir.
Ünsüz Benzeşmesinde Sık Karşılaşılan Ekler
Bazı ekler ünsüz benzeşmesi bakımından sıkça karşımıza çıkar:
| Ek | Sertleşmiş biçimi | Örnek |
|---|---|---|
| -dı, -di, -du, -dü | -tı, -ti, -tu, -tü | geç + di → geçti |
| -dan, -den | -tan, -ten | sıcak + dan → sıcaktan |
| -da, -de | -ta, -te | dolap + da → dolapta |
| -ca, -ce | -ça, -çe | sınıf + ca → sınıfça |
| -dır, -dir, -dur, -dür | -tır, -tir, -tur, -tür | okumak + tır → okumaktır |
| -cı, -ci, -cu, -cü | -çı, -çi, -çu, -çü | yurt + cı → yurttaş |
| -daş | -taş | yurt + daş → yurttaş |
| -cıl, -cil, -cul, -cül | -çıl, -çil, -çul, -çül | halk + cıl → halkçıl |
| -gı, -gi, -gu, -gü | -kı, -ki, -ku, -kü | baskı gibi örneklerde |
| -gan, -gen | -kan, -ken | çalış + gan → çalışkan |
| -gın, -gin, -gun, -gün | -kın, -kin, -kun, -kün | bas- + -gın → baskın |
| -gaç, -geç | -kaç, -keç | kıs + gaç → kıskaç |
| -dır, -dir, -dur, -dür | -tır, -tir, -tur, -tür | birik- + dir- → biriktir- |
| -dık, -dik, -duk, -dük | -tık, -tik, -tuk, -tük | geç + dik + im → geçtiğim yollar |
Ettirgenlik eklerinde de görülebilir
Bazı fiiller ettirgenlik eki aldığında da ünsüz benzeşmesi görülebilir:
Örnek
birik- + -dir- → biriktir-
Burada k sert ünsüzünün etkisiyle ekin başındaki d, t olur.
Biriktirmek sözcüğündeki -dir-, fiilden fiil yapımında kullanılan ettirgenlik ekidir. Buradaki yapı fiilden isim yapım eki olarak değerlendirilmez.
Sıfat-fiil ekinde ünsüz benzeşmesi
-dık, -dik, -duk, -dük sıfat-fiil eki de sert ünsüzle biten fiillerden sonra benzeşebilir.
Örnek
geç + dik + im → geçtiğim yollar
Burada geç- fiilinin sonundaki ç sert ünsüzü, ekin başındaki d sesini t‘ye dönüştürür.
Daha sonra ekin içindeki k sesi, kendisinden sonra gelen ünlü nedeniyle ayrıca yumuşar:
geç + dik + im → geçtiğim
Rakamlara Gelen Eklerde Ünsüz Benzeşmesi
Rakamların aldığı eklerde de ünsüz benzeşmesine dikkat edilmelidir.
Not
Burada belirleyici olan rakamın görüntüsü değil, okunuşunun sonundaki sestir.
Örnekler
3’te → üçte
5’te → beşte
40’ta → kırkta
Rakamın yazılışına değil, okunuşuna bakılır.
Ünsüz Yumuşaması
Türkçede bazı kelimelerin sonunda bulunan p, ç, t, k ünsüzleri, kelime ünlüyle başlayan bir ek aldığında b, c, d, ğ seslerine dönüşebilir.
Değişimler şöyledir:
- p → b
- ç → c
- t → d
- k → ğ
Örnek
kitap + ı → kitabı
Burada kelime sonundaki p, ünlüyle başlayan -ı ekinin gelmesiyle b olur.
Ünsüz yumuşaması nasıl bulunur?
Bir kelimede ünsüz yumuşaması olup olmadığını anlamak için:
- Kelimenin son sesine bak.
- Bu ses p, ç, t, k seslerinden biri mi kontrol et.
- Kelime ünlüyle başlayan bir ek almış mı bak.
- Son sesteki değişimi kontrol et.
Örnek
ağaç + ı → ağacı
Kelime sonundaki ç, ek geldiğinde c olmuştur.
p → b
Örnekler
kasap + ı → kasabı
dolap + ım → dolabım
cevap + ımı → cevabımı
sebep + ini → sebebini
rakip + ine → rakibine
hesap + ı → hesabı
takip + e → takibe
sahip + inden → sahibinden
muhatap + ınız → muhatabınız
talep + in → talebin
mahcup + uz → mahcubuz
kitap + a → kitaba
nasip + im → nasibim
ç → c
Örnekler
ağaç + ı → ağacı
ilaç + ımı → ilacımı
yamaç + a → yamaca
demeç + i → demeci
kireç + i → kireci
topaç + ım → topacım
dalgıç + a → dalgıca
başlangıç + ı → başlangıcı
süzgeç + in → süzgecin
inanç + ım → inancım
sevinç + ini → sevincini
yırtmaç + ı → yırtmacı
t → d
Örnekler
yoğurt + un → yoğurdun
tokat + ı → tokadı
taklit + ini → taklidini
senet + iniz → senediniz
umut + unu → umudunu
inat + ını → inadını
geçit + e → geçide
kanat + ına → kanadına
k → ğ
Örnekler
kelebek + e → kelebeğe
ekmek + i → ekmeği
kirpik + inde → kirpiğinde
tüfek + e → tüfeğe
kazak + ım → kazağım
sağlık + ınız → sağlığınız
bayrak + ımız → bayrağımız
kayık + a → kayığa
yaprak + ın → yaprağın
kitaplık + a → kitaplığa
gözlük + üm → gözlüğüm
sözlük + e → sözlüğe
kaşık + ı → kaşığı
Tek Heceli Sözcüklerde Ünsüz Yumuşaması
Tek heceli sözcüklerin büyük bir bölümünde kelime sonundaki p, ç, t, k korunur. Ancak bazı tek heceli sözcüklerde ünsüz yumuşaması görülür.
Yumuşamayan bazı örnekler
süt + ü → sütü
çöp + ü → çöpü
sap + ı → sapı
koç + um → koçum
kek + i → keki
at + ın → atın
top + a → topa
saç + ın → saçın
Yumuşayan bazı tek heceli sözcükler
but → budu
dip → dibi
gök → göğü
kap → kabı
kurt → kurdu
uç → ucu
yurt → yurdu
Bu nedenle tek heceli bir kelimenin sonundaki p, ç, t, k sesini gördüğümüzde otomatik olarak “kesinlikle yumuşar” dememeliyiz. Kelimenin kendine özgü kullanımına bakmak gerekir.
Özel Adlarda Ünsüz Yumuşaması
Özel adların sonunda bulunan p, ç, t, k sesleri ünlüyle başlayan bir ek aldığında konuşmada yumuşayabilir. Ancak bu değişiklik yazıya geçirilmez.
Örnekler
Mehmet’e → yanlış: Mehmed’e
Yozgat’a → yanlış: Yozgad’a
Tokat’a → yanlış: Togad’a
Zonguldak’a → yanlış: Zonguldağa
Sinop’a → yanlış: Sinob’a
Kerkük’e → yanlış: Kerküğ’e
Yani yazımda özel adın sonundaki ünsüz korunur:
Mehmet’e, Yozgat’a, Tokat’a, Zonguldak’a, Sinop’a, Kerkük’e
Ünsüz Yumuşamasına Aykırılık (Yumuşama Görülmeyen Kelimeler)
Her p, ç, t, k ile biten kelime ünlüyle başlayan ek aldığında mutlaka yumuşamaz.
Özellikle bazı çok heceli sözcüklerde ve bazı alıntı kelimelerde son ses korunur.
Örnekler
anıt + ı → anıtı
bulut + u → bulutu
kanıt + ı → kanıtı
ölçüt + ü → ölçütü
ahlak + ı → ahlakı
hukuk + u → hukuku
sepet + i → sepeti
tank + ı → tankı
Bu tür kelimelerde doğru biçimi kelimenin kullanımından öğrenmek gerekir.
DİKKAT:
“Kelime p, ç, t, k ile bitiyorsa kesinlikle yumuşar.”
şeklinde bir kural kurmak doğru değildir.
Ünsüz Türemesi
Ünsüz türemesinde kelime ek aldığında sözcükteki bir ünsüzün ikizleşmesi görülür.
Örnekler
sır + ını → sırrını
hak + ım → hakkım
tıp + i → tıbbi
şık + ını → şıkkını
af + ı → affı
had + imi → haddimi
ret + ine → reddine
rab + ine → Rabbine
zam + ı → zammı
“Tıbbi” kelimesine dikkat
tıbbi sözcüğü diğer örneklerden biraz farklı bir yapı gösterir.
Burada tıp sözcüğündeki ünsüz yapısı, eklenme sırasında tıbbi biçiminde ortaya çıkar; bunu “önce p → b, sonra ayrıca bir ünsüz türemesi gerçekleşti” şeklinde iki ayrı aşama olarak düşünmemek gerekir.
Bu nedenle tıbbi, hak → hakkı veya his → hissi gibi doğrudan ikizleşme örneklerinden farklı değerlendirilmelidir.
Yardımcı fiillerle ünsüz türemesi
Bazı kelimeler etmek, eylemek, olmak gibi yardımcı fiillerle birleştiğinde de ünsüz türemesi görülebilir.
Örnekler
af + etmek → affetmek
his + etmek → hissetmek
ret + eylemek → reddeylemek
hâl + olmak → hallolmak
zan + etmek → zannetmek
Reddeylemek nasıl oluşur?
ret → red + eylemek → reddeylemek
Burada ret kelimesindeki t sesi d olarak ortaya çıkar ve ardından d sesi ikizleşir:
ret → red → reddeylemek
Ünsüz Düşmesi
Ünsüz düşmesinde kelimedeki bir ünsüz, ek alma veya kelime yapım sürecinde ortadan kalkar.
Küçültme ekleriyle ünsüz düşmesi
Örnekler
ufak + cık → ufacık
küçük + cük → küçücük
alçak + cık → alçacık
minik + cik → minicik
büyük + cek → büyücek
sıcak + cık → sıcacık
yumuşak + cık → yumuşacık
Yapım ekleriyle ünsüz düşmesi
Örnekler
yüksek + l + mek → yükselmek
alçak + l + mak → alçalmak
küçük + l + mek → küçülmek
ufak + l + mak → ufalmak
küçük + mse + mek → küçümsemek
Birleşik kelimelerde ünsüz düşmesi
Örnekler
ast + teğmen → asteğmen
üst + teğmen → üsteğmen
Ünsüz Benzeşmesi ile Ünsüz Yumuşaması Arasındaki Fark
Bu iki ses olayı en çok karıştırılan konulardandır.
Ünsüz benzeşmesi
Kelimenin sonundaki sert ünsüz, ekin başındaki yumuşak ünsüzü sertleştirir.
Örnek
kitap + da → kitapta
Burada değişen ses ektedir.
Ünsüz yumuşaması
Kelimenin sonundaki p, ç, t, k seslerinden biri ünlüyle başlayan ek aldığında değişebilir.
Örnek
kitap + ı → kitabı
Burada değişen ses kelimenin kendi son sesidir.
İPUCU:
Ek değişiyorsa → ünsüz benzeşmesi
Kelimenin son sesi değişiyorsa → ünsüz yumuşaması
Ünsüz Türemesi ile Ünsüz Yumuşaması Arasındaki Fark
Ünsüz yumuşamasında bir ses başka bir sese dönüşür.
Ünsüz türemesinde bir ünsüz ikizleşir.
Örnekler
kitap + ı → kitabı
p → b olduğu için ünsüz yumuşaması vardır.
hak + ı → hakkı
k sesi ikizleştiği için ünsüz türemesi vardır.
Ünsüz Düşmesi ile Ünsüz Türemesi Arasındaki Fark
Bu iki olay birbirinin tam tersidir:
Ünsüz türemesi: Bir ünsüz ortaya çıkar veya ikizleşir.
Ünsüz düşmesi: Bir ünsüz kelimeden kaybolur.
Örnekler
hak + ım → hakkım → ünsüz türemesi
ufak + cık → ufacık → ünsüz düşmesi
Dört Ünsüz Olayını Birlikte Karşılaştıralım
| Ses olayı | Ne değişiyor? | Örnek |
|---|---|---|
| Ünsüz benzeşmesi | Ek başındaki ünsüz sertleşir. | kitap + da → kitapta |
| Ünsüz yumuşaması | Kelime sonundaki p, ç, t, k değişebilir. | kitap + ı → kitabı |
| Ünsüz türemesi | Ünsüz ikizleşir. | hak + ı → hakkı |
| Ünsüz düşmesi | Ünsüz düşer. | ufak + cık → ufacık |
Sık Karıştırılan Örnekler
Baskın
bas- + -gın → baskın
Ek başındaki g, sert ünsüz s nedeniyle k olur.
→ Ünsüz benzeşmesi
Reddeylemek
ret → red + eylemek → reddeylemek
Burada kelimenin yapısında hem t → d değişimi hem de d sesinin ikizleşmesi görülür.
→ Ünsüz türemesi açısından değerlendirilir.
Tıbbi
tıp + i → tıbbi
Bu sözcükteki yapı, doğrudan “önce p → b, sonra bir türeme” şeklinde iki aşamalı bir işlem olarak düşünülmemelidir.
Özel adlar
Mehmet’e, Yozgat’a, Tokat’a, Zonguldak’a
Konuşmada yumuşama duyulabilse de bu değişiklik yazıya geçirilmez.
Sayılar
3’te, 5’te, 40’ta
Rakamın görüntüsüne değil, okunuşunun sonundaki sese bakılır.
Dört Ses Olayını Ayırt Etmek İçin Kısa Yöntem ve Özet
Bir soruda bu dört ses olayından biri soruluyorsa önce hangi sesin değiştiğine bak.
1. Ek değişmişse → Ünsüz benzeşmesi
Örnek
geç + di → geçti
Ek başındaki d → t
2. Kelimenin sonundaki p, ç, t, k değişmişse → Ünsüz yumuşaması
Örnek
ağaç + ı → ağacı
ç → c
3. Bir ünsüz ikizleşmişse → Ünsüz türemesi
Örnek
hak + ı → hakkı
k → kk
4. Bir ünsüz ortadan kalkmışsa → Ünsüz düşmesi
Örnek
ufak + cık → ufacık
k düşmüş
İPUCU:
Benzeşme → Ek değişir.
Yumuşama → Kelimenin son sesi değişir.
Türeme → Ünsüz artar veya ikizleşir.
Düşme → Ünsüz azalır.
Bu dört soruyu kendine sorduğunda ses olaylarını büyük ölçüde kolayca ayırt edebilirsin.
Kaynak
Bu konuda kullanılan temel bilgiler, Türk Dil Kurumunun Sesler ve Ses Uyumları bölümündeki açıklamalar ve yazım kurallarıyla uyumludur.
DİĞER SES BİLGİSİ KONULARI
– Büyük Ünlü Uyumu ve Küçük Ünlü Uyumu
– Ünlü Düşmesi, Ünlü Türemesi ve Ünlü Daralması
Reddeylemek kelimesinde hangi ses olayları var acaba?
Ret ve eylemek sözcüklerinin birleşmesi sonucu;
Ret(d) ünsüz yumuşaması
Reddeylemek (d) ünsüz türemesi meydana gelmiştir.
Yarınki sınavım için gerekli olan her bilgi burada.Anlatımınızı ve örneklerinizi beğendim. Sınavım için yardımcı oldu.Teşekkür ederim 😊👌👍
Katılıyorum site çok güzel inşallah başkaları da bu siteden bilgilendirilir.
Aşağıdaki soruyu çözemedim, cevabı verilmiş ama yinede anlayamadım nasıl olduğunu açıklayabilirmisiniz?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert ünsüz benzeşmesine örnek vardır?
A) Bu sokağın yolları çok bozuk.
B) Baskın basanındır, derler.
C) Kapalı yollar bir bir açılıyor.
D) Her söze hemen inanır.
Yanıt: B
Baskın kelimesinde ünsüz benzeşmesi meydana gelmiştir.
Bas (fiil kökü) – kın (fiilden isim yapma eki)
-kın ekinin asıl hali “-gın” şeklindedir.
Yumuşak sesliyle başlayan “-gın” eki, sert sessiz ile biten kelimeye eklendiğinde “-kın” şekline dönüşmüştür sevgili Erkan.
Baskın
Ünlü düşmesi yok oda olsaydı iyi olurdu
Merhaba Kaan;
Ses bilgisi konularından ünlü uyumları ile ilgili olanları ayrı başlık altında, ünsüz uyumları ile ilgili olanları da ayrı şekilde incelediğimiz için ünlü düşmesi konusuna http://www.turkdilbilgisi.com/ses-bilgisi/unlu-dusmesi-daralmasi-turemesi.html linkinden ulaşabilirsin 😉
Belki de 10 kez benzeşmeyi öğretmenlerden dinlemişimdir ama daha ilk kez anlıyorum keşke herkes böyle anlatsa.
Çok teşekkürler.
Anlamış olmanıza sevindik. Başarılar dileriz.
Merhaba bence çok güzel olmuş teşekkürler yarın deneme sınavım var ve anlamadığım Türkçe konuları buradan bakıyorum. İyi ki böyle bir site var. Çok teşekkür ederim.
Sınavınızda başarılar diliyoruz.
Güzel ama bazıları eksik ünlü düşmesi vb. eksik ben bir Türkçe öğretmeni olarak tamamlanmasını ve bu sayede öğrencilerin daha iyi öğrenmesini önemle rica ediyorum.
Değerli Hocam, belki gözünüzden kaçmış olabilir sitemizdeki ses bilgisi konusu “ünlü olayları” ve “ünsüz olayları” şeklinde kategorize edilmiştir. Belirtmiş olduğunuz konu şu linkte yer almaktadır: http://www.turkdilbilgisi.com/ses-bilgisi/unlu-dusmesi-daralmasi-turemesi.html İyi günler dileriz.
Arkadaşlar rakamlara gelen eklerde ünsüz benzeşmesi nedir bilen söylesin.
Okunurken sonu “f, t, k, ç, ş, h, p” sessiz harflerinden biriyle biten rakamlara “c, d, g” ekleri ile başlayan ekler gelirse “c, d, g” sesleri sertleşir. Örneğin:
3 (üç)=
3’de(yanlış), 3’te (doğru)5 (beş)=
5’den(yanlış), 5’te (doğru)40 (kırk)=
40’da(yanlış), 40’ta (doğru)öğretmenimiz hem ödev verdi hemde sınavda çıkacağını söyledi ödevimi yaptım ve buna çalıştım ayrıca hem sınavımdan 100 aldım hemde takdir aldım türkçe sayesinde çok ama çok teşekkür ederim:) 🙂
Tebrik ederiz 🙂