Anasayfa » Ses Bilgisi » Büyük Ünlü Uyumu – Küçük Ünlü Uyumu

Büyük Ünlü Uyumu – Küçük Ünlü Uyumu

Büyük Ünlü Uyumu

Büyük Ünlü Uyumu

Büyük Ünlü Uyumu

Dilimizdeki bir sözcüğün ilk hecesinde  “a, ı, o, u” kalın sesli harflerinden biri varsa sonraki hecelerdeki sesli harfler de kalın olmak zorundadır; sözcüğün ilk hecesinde “e, i, ö, ü” ince sesli harflerinden biri varsa bundan sonra gelen sesli harfler de ince olmak zorundadır. Kalınlık-incelik uyumu olarak da bilinen bu kurala “büyük ünlü uyumu” diyoruz. Bir sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığını görebilmeniz için kalın ve ince sesli harfleri tanımamız gerekmektedir. Daha sonra rahatlıkla çözümleme yapabilirsiniz.

Kalın sesli harfler: a, ı , o, u

İnce sesli harfler: e, i, ö, ü

Karanlık= Ka – ran – lık
(k)→(k)→(k)   =   Büyük Ünlü Uyumuna Uyar

Üşengeçlik= Ü – şen – geç – lik
(i)→(i) → (i) → (i)   =  Büyük Ünlü Uyumuna Uyar

 

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYAN SÖZCÜKLERE ÖRNEKLER:

  • Kalın seslileri kalınlar takip eder:

Çomak, yufka, kapıcı, ağaç, kutu, karanlık, çalışma, anlayış, yakışıklı, boğaz, araba, yuvarlak, ormanlık, susuz, kırlangıç, adım, oturmak, susadım, bağlama, anahtar, baba, bacanak, hala, dayı, bağımlı, bağışlama, baklava, bıçak, nokta, ocak, oduncu, ovalamak, dağınık, olumlu, kurnazlık…

  • İnce seslileri inceler takip eder:

Gözlüü, bekleyiş, birikim, eskici, çiçekçi, sinirsel, türetmek, tütün, şömine, belirteç, yüzeysel, kibirli, seyirci, gözcülük, gözetleme, kömürlük, incelemek, ergenlik, derin, verimli, işlem, peynir, gelincik, yüzük, gençlik,, birliktelik, sindirim, gergin, heybetli, süresiz…

 

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYMAYAN SÖZCÜKLER

  • Türkçede başka dillerden alınmış alıntı kelimeler vardır. Bu kelimelerde büyük ünlü uyumu kuralı aranmaz.

                 Örnekler: Gramer, orkestra, nişasta, tiyatro, psikoloji, stüdyo, trafik, protein, istasyon, istatistik, diyalog, nakil, otomobil, pehlivan, ziyafet…

  •  Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

         Örnekler: Pazartesi, hanımeli, keçiboynuzu, balıkgözü, bilinçaltı, yüzbaşı, yavruağzı, Samanyolu, tavukgöğsü, çekyat, bilgisayar…

 

  • Türkçe olduğu halde büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler de bulunmaktadır. Ayrıca zaman içinde değişikliğe uğramış bazı sözcükler de büyük ünlü uyumuna uymaz.

                     Örnekler:  Anne (ana), dahi (dahı), elma (alma), hangi (hangı, kangı), kardeş (karındaş)

 

  •  Türkçedeki bazı ekler eklendikleri bazı sözcüklerin büyük ünlü kuralına uymamasına sebep olur. Bu ekler, -leyin -gil, -mtırak, -ken,  -daş (-taş), -ki   -yor, ekleridir.

                    Örnekler: 

                  Sabahleyin, akşamleyin (B.Ü.U. Uymaz)  –    Geceleyin (B.Ü.U. Uyar)

                  Dayımgil, halamgil (B.Ü.U. Uymaz)   –      Teyzemgil (B.Ü.U. Uyar)

                  Yeşilimtrak, eşkimtrak (B.Ü.U. Uymaz)   –   Morumtrak (B.Ü.U. Uyar)

                  Bakarken, çıkarken (B.Ü.U. Uymaz)  –   Giderken (B.Ü.U. Uyar)

                  Meslektaş, dindaş (B.Ü.U. Uymaz) –  Arkadaş (B.Ü.U. Uyar)

                  Yarınki,  onunki (B.Ü.U. Uymaz) –   Seninki  (B.Ü.U. Uyar)

                  Seviyorum, gidiyoruz (B.Ü.U. Uymaz)




Küçük Ünlü Uyumu

Düzlük-yuvarlaklık uyumu olarak da bilinen küçük ünlü uyumu kuralını rahatlıkla öğrenebilmeniz için düz-yuvarlak ve dar-geniş sesli harfleri tanımanız gerekmektedir.

Küçük Ünlü Uyumu

Küçük Ünlü Uyumu

 

Dudakların durumuna göre:

Düz Sesliler: a, e, ı, i  (sesli harflerin sırasıyla ilk dörtlüsü olarak düşünebiliriz)

Yuvarlak Sesliler: o, ö, u, ü (sesli harflerin sırasıyla son dörtlüsü olarak düşünebiliriz)

 

Ağzın açıklığına göre:

Dar Sesli Harfler: ı, i, u, ü

Geniş Sesli Harfler: a, e, o, ö

 

ÖNEMLİ NOT:  Küçük ünlü uyumunda her bir sesli harf kendinden önceki sesli harften sorumludur. Büyük ünlü uyumundaki gibi ilk hecedeki sesli harfe bakılarak diğer sesli harfler bu ilk heceye göre değerlendirilmez. Bunu bir trene benzetebilirsiniz. Büyük ünlü uyumunda treni çeken ilk vagondan sorulurken; küçük ünlü uyumunda her bir vagondan ayrı ayrı sorularak uyum değerlendirilir.

 

A) Bir sözcükte düz ünlü harflerden  (a, e, ı, i) sonra yine düz ünlü harfler(a, e, ı, i) gelebilir. Yani düz ünlülerden sonra yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü) gelemez. Gelirse bu sözcük küçük ünlü uyumuna uymaz.

Örnekler:

Patlıcan = a (düz) → ı (düz)   → a (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Seyirci = e (düz) → i (düz) → i (düz)  : Küçük ünlü uyumuna uyar

Sıcaklıklar = ı (düz) → a (düz) → ı (düz) → a (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Bilezik = i (düz) →  e (düz) → i (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Senaryo = e (düz) →  a  (düz) →  o (yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uymaz

 

B) Bir sözcükte yuvarlak ünlü harflerden (o, ö, u, ü) sonra düz/geniş (a, e) ve dar/yuvarlak (u, ü) sesli harfler gelebilir. Yani yuvarlak sesli harflerden sonra (o, ö, ı, i) gelemez.

Örnekler:

Okunaklı = O (yuvarlak)  →  u (dar/yuvarlak)  →  a (düz/geniş)  →  ı (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Öğrenci = Ö (yuvarlak) →  e  (düz/geniş)  → i (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Ulaşım = U (yuvarlak) →  a  (düz/geniş)  →  ı (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Ürünler = Ü (yuvarlak)  →  ü (dar/yuvarlak)  →  e (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Otobüs = O (yuvarlak)  →  o (yuvarlak)   → ü (dar/yuvarlak) : Küçük ünlü uyumuna uymaz

 

KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYMAYAN SÖZCÜKLER

  • Başka dillerden Türkçeye girmiş alıntı kelimelerde küçük ünlü uyumu aranmaz.

       Örnekler: Biyografi, stüdyo, kilogram, arkeolog, fotoğraf, katalog, personel, profesör, gramofon, istasyon…

 

  • Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumuna uymayan kelimeler de bulunmaktadır.

      Örnekler:   Avuç, çamur, kabuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur

 

  • -ki aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar:

         Örnekler:   Bugünkü, dünkü, öbürkü…

 

Konuyu video ile pekiştirmek isterseniz büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumu videolarına erişmek için tıklayınız.

100 yorum

  1. Yasemin özdemir

    Acaba takıldığımız soruları yazsak cevabını verebilir misiniz:)

  2. Çok teşekkür ederim. Bu konuyu bir türlü anlayamıyordum. Özellikle küçük ünlü uyumunda verdiğiniz önemli not kısmı çok işime yaradı 👍

  3. Emeği geçen herkese teşekkür ederim site çok süper. Lise 1’e gidiyorum ders kitabındakiler sadece laf olsun diye yapılmış okuyup okuyup anlamamıştım çok teşekkürler.

  4. Teşekkür ederim.

  5. Allah razı olsun projemde çok yardımcı oldu. Çok teşekkürler.

  6. İyiymiş teşekkür ederiz.

  7. Bir şey soracaktım. Yumurtluyordu kelimesindeki ünlü düşmesi hangi nedenden kaynaklanıyor ?

    • Türk Dil Bilgisi

      Bazı isim ve isim soylu sözcükler türetilirken türeme sırasında ünlü düşmesi meydana gelebilmektedir.
      Yumurta> yumurt(a)lamak > yumurtlamak bu duruma örnektir. Ayrıca sözcükte
      Yumurtluyordu (“la” yapım ekindeki geniş “a” ünlüsünde daralma meydana gelmiş, “u” dar ünlüsüne dönüşmüştür.)

  8. Çok güzel çok iyi bir site harika olmuş cok teşekkürler

  9. gerçekten çok yardımı dokundu yarın dil anlatım sınavım var ama hoca hiçbir şey anlatmadan sınav yapıyo 1. sınavdan 73 almıştım ve bu okulun en yüksek notuydu şimdi umarım yükselir

  10. Gerçekten harika olmuş teşekkürler. 😀

  11. Ahmet Emir Özdemir

    Eyvalllah çok yardımcı oldu yapanların ellerine sağlık

  12. kal- sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyarmı

  13. Burdaki yazan arkadaşların hepsine katılıyorum çok güzel bir çalışma olmuş birşey isteyebilirmiyim ses olayları hakkında bilgi veren bilir misiniz anlamadım yazılıma çıkacak

  14. Ödevimde çok yardımcı oldu

  15. Burak Çiftçi Fethiye Anadolu

    Ellerinize sağlık çok güzel olmuş sağolun yazılıda çok işime yarıyacak umarım düşük almam, bir de video olsa tamamdır

  16. elinize sağlık müthiş olmuş teşekkürler

  17. harika olmuş teşekkürler

  18. Gerçekten çok işime yaradı

  19. Acaba deniz kelimesi iplik kelimesi dolap kelimesi televizyon kelimedi kitaplik kelimesi sonuc kelimesi tiyatro kelimesi battaniye kelimesi idare kelimesi devlet kelimesi politika kelimesi sevgi kelimesi ogretmen kelimesinden hangileri buyuk unlu uyumuna uyar

    • Türk Dil Bilgisi

      Kalın ünlüler: a, ı, o, u
      İnce ünlüler : e, i, ö, ü
      ve bir kelimede kalın ve ince ünlüler, büyük ünlü uyumuna göre bir arada olmayacağı için;

      Büyük ünlü uyumuna uyan kelimeler: Deniz, iplik, dolap, sonuç, devlet, sevgi, öğretmen
      Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler: Televizyon, kitaplık, tiyatro, battaniye, idare, politika’dır

  20. Çok teşekkürler emeğe saygı 🙂

  21. İnşallah 100 alırsın

  22. Çok teşekkurler

  23. teşekkür ederiz beni disiplinden kurtardınız ödevlerime çok yardımcı oldu ödevimi yapamasaydm disipline paket 😀

    • Türk Dil Bilgisi

      Ödevlerinizi yaparken konuyu özümseyerek, öğrenerek yapıyor olmanızı dileriz. Başarılar.

  24. “Otobüs = O (yuvarlak) → o (yuvarlak) → u (dar/yuvarlak) : Küçük ünlü uyumuna uymaz”
    denilmiş. Sanki uyuyor gibi. Yanlış anladıysam düzeltirseniz sevinirim.

    • Türk Dil Bilgisi

      “Bir sözcükte yuvarlak ünlü harflerden (o, ö, u, ü) sonra düz/geniş (a, e) ve dar/yuvarlak (u, ü) sesli harfler gelebilir. Yani yuvarlak sesli harflerden sonra (o, ö, ı, i) gelemez” tanımından yola çıkarsanız;

      Otobüs = O (yuvarlak) → o (yuvarlak) → u (dar/yuvarlak) : Küçük ünlü uyumuna uymaz

      Çünkü, otobüs kelimesindeki ikinci “o” ünlüsü, kelimenin küçük ünlü uyumuna uymasına engel olmaktadır.

    • Bence çok sevinme çünkü yanlış değil

  25. Helal size gardaşım. Çalışmak için güzel site

  26. çok güzel site bayıldım

  27. Gerçektem mükemmel bayıldım poreje ödevime yardımcı oldu inşallah 100 alırım yazanın ya da hazırlayının eline sağlık

  28. çok teşekkürler sınavda çok işime yaradı teşekkürler arkadaşlar

  29. güzel yorum

  30. Ödevlerimi yapmama yardımcı olduğunuz için teşekkürler 🙂

  31. Arkadaşlar kim yaptıysa ellerine yüreğine sağlık bu site sayesinde 100 aldım çok teşekkürler.

  32. gerçekten yardımcı oldu

  33. Harika sağolun. Test çözerken işime yaradı.

  34. oo ben Türkçe sınavından 100 aldım.

  35. çok güzel tatil ödevime yardımcı oldu.

  36. çok teşekkür çok yardımcı oldunuz.

  37. Vallahi çok iyi olmuş

  38. çok güzel mükemmel sağolun.

  39. Süper çok işizime yaradı teşekkürler

  40. Gerçekten Çok Ama Çok İşime Yaradı. Yarın Sınavım Vardı. Burdan Anlamadığım Yerleri Öğrendim. Çok Güzel Bir Site Herkese Tavsiye Ederim. Bana Gerçekten .ok Yardımcı Oldu. Burdan Edirneye Selamlar 😀 😀 😀 😀 Sara Öz..

  41. sağolun teşekuler

  42. “Benim de vaktim olsa belki ben de büyük bir profesör olurdum, böyle körleşip kalmazdım, dedi”
    Yukarıdaki parçada büyük ünlü uyumuna uymayan kaç sözcük vardır?

    A)1 B)2 C)3 D)4 E)5

    Arkadaşlar burada “vaktim” kelimesi ve “profesör” kelimesi mi alınmalı yoksa” profesör” kelimesi yabancı kelime olduğu için büyük ünlü uyumu aranmadığından dolayı, onu almayıp sadece “vaktim” kelimesi mi alınmalıdır? yani cevap A şıkkı mı? B şıkkı m?

  43. cok guzel olmus

  44. ama bana kelime lazım 20tane küçük büyük ünlü uyumuna uyar mı uymaz mı

  45. sağolun akşam ama çok basit oldu

  46. ödevim için çok iyi oldu teşekkürler

  47. cok güzel olmuş yapan tüm arkadaşlara tşkr ederim

  48. süper yaaaaaa işime yarar umarım

  49. Çok sağolun. Çok yararı dokundu. Sayenizde öğretmenimden azar işitmeyeceğim 😉

  50. sağolun ödevimde işime yaradı tsk

  51. güzel tam hocanın dediği gibi

  52. ben cümle istiyorum kelime değil

    • İstemiyon madem bu sitede ne işin var.Mağdem cümle istiyon bu siteden sonra bir site var oraya girsen iyi edersin.Git o site gir öyle gel bence sen hemde o kelimelerle cümle kurabilirdin.Aklın yok napalım git o siteye bak tmm mı bence yine anlamadın çünkü senin beynin kücük ondan anlamıyon.

  53. Gerçekten güzel bir yazı olmuş işime çok yaradı sağolun.

  54. Türk Dil Bilgisi

    Başarılarınızın devamını diliyoruz.

  55. Bence çok yararlı bir site.Hazirlayan arkadaşlara çok teşekkürler.

  56. Ödevlerime çok yardımcı oldu teşekkür ederim.

  57. çok teşekkür ederim.

  58. İnş. hoca kbul eder işime yaradı ödev için 🙂

  59. çok güzel!

  60. cok yardmci oldnz. Teskkr edrm

  61. bencede arkadaşlara çok ama çok katılıyorum bu site bana çok yararı dokundu ÇOK SAĞOLUN TEŞEKKÜR EDERİM 🙁 :):):):):):):):):):):):):):):))

  62. mükemel çok saolun

  63. Ya her konuyu muhteşem bir şekilde anlatıyorsunuz. Başka bir yerde anlayamıyorum hep buraya bakıyorum çok teşekkürler elinize sağlık.

  64. Çok teşekkürler sayenizde mükemmel bir kopya hazırladım 😀

  65. çok güzel bir site tşk ederim ama bizim hoca deftere yazın dedi çok uzun bir az daha kısa olobilirdi ama yine saol

  66. Çok teşekkürler. Sayenizde küçük ünlü ve büyük ünlü uyumu hakkında kafama takılan soruları bulmuş oldum.

  67. çok açıklayıcı olmuş bu bana çok yaradı teşekkürler

  68. açıklama çok güzel zaten anladım yani gören okuyan arkadaşlarımız umarımmm anlamıştırrrrr teşekkür ederiz çok güzel bir çalışmaaaaaaaaaaaaaa

  69. Çok açıklayıcı bir anlatım olmuş. Teşekkür ederiz.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*