Anasayfa » Sözcük Türleri » Edat-Bağlaç-Ünlem » Edat Nedir? Edatların Cümleye Kattığı Anlamlar

Edat Nedir? Edatların Cümleye Kattığı Anlamlar

Edat (İlgeç) Nedir?

Edat

Edat Nedir ?

Edatlar, tek başlarına bir anlam taşımayan, fakat cümle içinde anlam kazanan, sözcükler arasında çeşitli anlam ilgileri kuran sözcüklerdir. Genellikle bağlaçlar ile karıştırılabilen edatlar; bağlaçların aksine, cümledeki unsurları birbirine bağlamaz, onlarla anlam ilişkisi kurarlar. Şimdi dilimizde en sık kullanılan edatların hangileri olduğunu, cümleye kattıkları anlamları, karıştırılabilen bazı durumları ve özelliklerini  inceleyelim.


yalnız, ancak, sadece, sade, tek, bir
için, diye, üzere
kadar, denli
gibi
ile
değil

Ayrılma/Uzaklaşma Hâl eki ile kalıplaşmış olanlar

-den başka
-den beri
-den dolayı
-den ötürü
-den sonra
-den önce
-den evvel

Yönelme/Yaklaşma Hâl eki ile kalıplaşmış olanlar

-e dair
-e doğru
-e değin
-e dek
-e göre
-e kadar
-e karşın
-e rağmen


Edatların Cümleye Kattığı Anlamlar

  • “yalnız, ancak, sadece, tek, bir”

CÜMLEYE KATTIĞI ANLAMLAR

Hayatı boyunca yalnız ailesi için çabaladı. (sadece)

Yüreğim sadece senin için atıyor. (bir tek, sadece)

Bu yoğunlukta ancak iki bardak çay içebiliyorum. (en fazla)

Barajlardaki su ancak bir sene yeter. (en fazla)

Seni ancak ben mutlu edebilirim. (sadece)

Daha çok işimiz var, yola gece ancak çıkarız. (ihtimal)

Müzik konusunda bir onu örnek alırım. (sadece)

Balkonu çiçeklerle donatan tek bizdik. (sadece)

 

KARIŞTIRILABİLEN DURUMLAR

  • NOT: Yalnız ve ancak edatını diğer sözcük türleri ile karıştırmamak gerekir. Bu sözcüklerin edat olup olmadığını anlayabilmek için yalnız veya ancak sözcükleri yerine “sadece” kelimesi getirilmelidir. Cümlenin anlamında bir bozulma olmazsa bu sözcükler edattır diyebiliriz.
  • Yalnız veya ancak kelimeleri yerine “ama, fakat” getirilebiliyorsa bu sözcükler edat değil bağlaç olur. Yalnız sözcüğü eğer bir ismi niteliyorsa sıfat, bir fiili veya fiilimsileri niteliyorsa zarf olarak görev yapar.

ÖRNEKLER:

İstanbul’a kadar yalnız onu görmeye geldim. (Sadece = Edat)

İstanbul’a kadar geldim; yalnız sen görüşmek istemedin. (Ama, fakat = Bağlaç)

İstanbul’a kadar yalnız geldim. (Nasıl geldim? Yalnız = Zarf)

İstanbul’a yalnız bir hayat sürmeye geldim. (Nasıl hayat? Yalnız = Sıfat)

 

  • NOT: Bir ve tek” kelimeleri de sıfat ve zarf görevlerinde kullanılabilir. Bunlar da “sadece” anlamını taşıdıkları takdirde edat olurlar.

ÖRNEKLER:

Tatile tek onunla giderim. (Sadece = Edat)

Tek kişilik odada kalmak istediğini söyledi. (Sıfat)

Gece vakti sokağa tek çıkmaktan korkmuyordu. (Fiilimsiyi niteleyen zarf)

Bir saatte iki kilometre yol alamadık. (Sıfat)

Yaptıklarını bir bir söyledi. (Nasıl söyledi? Bir bir = zarf)

 

 

  • “için, üzere, diye”

CÜMLEYE KATTIĞI ANLAMLAR

  • Bu edatlar cümlede -“amaç, maksat, koşul-şart, neden, özgüleme, görelik, karşılık, hakkında, gibilik” anlamlarını sağlarlar.

ÖRNEKLER:

Para kazanabilmek için başka işler yapmaya başladı. (amaç)
Okumak için gittiği şehirden hemen sıkılmıştı. (maksat)
Finale çıkabilmen için şarkıyı çok güzel söylemelisin. (koşul-şart)
Annesini ziyarete gidemediği için kendini kötü hissediyordu. (neden, sebep)
Bu ayakkabıyı babam için aldım (özgüleme)
Senin için her şeye katlanırım. (uğruna)
Senin için her şey çocuk oyuncağı zaten. (görelik)
Onun için pek iyi şeyler söylemediler? (hakkında)
Bu ev için ne kadar kira ödüyorsun? (eve karşılık)

Faturaları yatırmak üzere bankaya gidiyorum.  (amaç, için)
Arabayı haftaya getirmek üzere kiralayabilirsin.  (koşul-şart)
Yemeği hazırlayın, misafirler gelmek üzere. (zamansal yakınlık)
Anlaştığımız üzere kimse ses çıkarmayacak. (gibilik)

Sınavı kazanayım diye çok yoğun çalışıyorum. (amaç)
Kar yağıyor diye sobayı yaktı. (neden)

 

KARIŞTIRILABİLEN DURUMLAR

Senin için fesat! (İsim)

İçinden bir şeyler geçiriyordu. (İsim)

İçin için kan ağlıyorum. (Nasıl ağlıyorum? İçin için = Zarf)

Senin için bu dünyanın ipini çekerim. (Edat)

 

  • “ile”

CÜMLEYE KATTIĞI ANLAMLAR

  • Cümlede “neden, araç, beraberlik, alet, zaman” anlamları kurar.
  • “i” sesi düşerek “-le, -la” şeklinde sözcükle birleşik şekilde de yazılabilir.

ÖRNEKLER:

Havanın temizliğiyle kendinden geçti. (neden)
Özel arabası ile Kırşehir’e kadar yol aldı. (araç)
Onunla Sezen Aksu konserine gittim. (beraberlik)
Tabloyu duvara çivi ile asabilirsin. (alet)
Yazla birlikte havuzlar da doldu taştı. (zaman)

 

KARIŞTIRILABİLEN DURUMLAR

Not: Edat olan “ile” ve bağlaç olan “ile”yi karıştırmamak gerekir. Cümledeki ile kelimesinin yerine “ve”  getirdiğinizde anlamda bozulma olmuyorsa ile kelimesi bağlaç; getiremiyorsanız, bozulma oluyorsa edattır.

ÖRNEK:

Müzik ile edebiyat onun vazgeçilmezleriydi. (müzik ve edebiyat = Bağlaç)

Müzik ile ruhunu dinlendirebiliyordu. (Edat)

 

 

  • “kadar, -e kadar, denli”

    • Kadar edatı, sözcük halinde veya –e yönelme hali eki almış kelimelerle birlikte kullanılır.
    • Kadar edatı ile aynı anlamda ve görevde olan “denli” kelimesi de kullanılabilir.

CÜMLEYE KATTIĞI ANLAMLAR

  • Bu edatlar cümleye “eşitlik, karşılaştırma, benzerlik, ölçü yaklaşıklık,” anlamları katar.

ÖRNEKLER:

Ben de senin kadar gitar çalabiliyorum. (eşitlik)
Melekler kadar güzelsin. (benzerlik)
Üç kilo kadar su içmelisin. (ölçü, aşağı yukarı)
İki güne kadar haber verecekler. (yaklaşıklık)
Gitmeseydin belki midem ağrımazdı bu denli… (ölçü, kadar)

 

KARIŞTIRILABİLEN DURUMLAR

  • Kadar edatı yanındaki kelimeyle birlikte kullanıldığında isim, sıfat ya da zarf öbeği oluşturur. Bu durumda cümlede yine edat görevindedir; fakat öbekleştiği kelime ile beraberken isim, sıfat veya zarf olarak nitelendirilir.

ÖRNEKLER:

Uyumuş kadar dinlendik. (zarf)
Güneş kadar yakıcılığı var. (sıfat)
Ben ondan bu kadarını beklemiyordum. (isim)

  • İsim tamlamalarında  tamlanan olarak görev yapabilir.

Görgüsüzlüğün bu kadarı da fazla.  ( tamlanan görevindedir.)

 

 

  • “gibi”

CÜMLEYE KATTIĞI ANLAMLAR

  • Gibi edatı cümleye eşitlik ve benzetme anlamları katar.

ÖRNEKLER:

Annesi gibi güzel yemekler yapabiliyordu. (eşitlik)

Zeytin gibi simsiyah gözleri vardı. (benzerlik)

NOT: “-ce, -imsi, -cesine, -cileyin” ekleri “gibi” edatı anlamını veren eklerdir.

Çocukça davranma (çocuk gibi)
Kadifemsi bir kumaş aldım (kadife gibi)
Uçarcasına gitmelisin (uçar gibi)
Sencileyin güzele bencileyin yar gerek. (Senin gibi, benim gibi)

 

  • “(-den) dolayı, (-den) ötürü”

CÜMLEYE KATTIĞI ANLAMLAR

  • Bu edatlar –den, -dan ayrılma hal ekiyle birlikte kullanılarak cümlede neden-sebep anlamı sağlarlar.

ÖRNEKLER:
Burnundaki eğrilikten dolayı rahatça nefes alamıyordu.
İşini sevmediğinden ötürü her gün mutsuzdu.

 

NOT: “-den” hal eki tek başına sebep anlamı taşıyabildiği için, dolayı veya ötürü kelimesi ile birlikte kullanılması anlatım bozukluğu olarak değerlendirilir.  Sebep anlamı sağlamak için sadece “-den” hal eki kullanılması yeterlidir.

En sevdiği arkadaşı uzaklarda olduğundan  dolayı kendini çok yalnız hissediyordu.
Eve geç kaldığından dolayı babası ile tartıştılar.

 

  • “-e doğru”

CÜMLEYE KATTIĞI ANLAMLAR

  • -a, -e yönelme hal ekiyle birlikte kullanılarak cümlede yön-yer anlamı sağlarlar.

Annesine doğru koşar adımlarla geldi. (Yön)

Aldığı hediyeyi masaya doğru fırlattı. (Yer)

 

KARIŞTIRILABİLEN DURUMLAR

  • Edat olan “doğru” kelimesi ile isim, sıfat veya zarf olabilen “doğru” kelimelerini karıştırmamak gerekir.

Doğruyu söylemediği gözlerinden okunuyordu. (isim)
Doğru eşi seçmek için uzun yıllar harcadı. (sıfat)
Doğru yürümediğin için elendin. (fiilimsiyi niteleyen zarf)


Edatların Özellikleri

1-Bir edat, bir adla öbekleşerek sıfat ya da zarf görevi yapabilir.

      • Aslan gibi delikanlı, baksanıza…
        (İsim)    (edat)
          (Sıfat öbeği)
      • Sabahtan beri sizi bekliyorum.
        (İsim)         (edat)
        (zarf öbeği)
      • El kadar ekmek istedi.
        (Sıfat öbeği)
      • Karınca gibi çalışıyor.
        (zarf öbeği)

 

2-Edatlar iyelik eki aldıklarında ad gibi kullanılır.

      • O kadarını herkes biliyor.
      • Bunun gibisini bulamazsınız.

 

3-Edatlar tek başlarına ya da başka sözcüklerle öbekleşerek  nesne, tümleç, yüklem göreviyle kullanılabilir.

      • Bu kadarını beklemiyorduk. (Belirtili Nesne)
      • Yaşlı kadın çocuk gibi ağlıyordu (Zarf Tümleci)
      • Denize bakan evler gibiydik seninle. (Yüklem)
      • İçin, çoğu kez neden-sonuç ilgisi kurar. (Özne)

 

4-Edatlar cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamında daralma veya bozulma meydana gelir. Bağlaçlardan ayrılan önemli bir özelliği budur. Bağlaçlar cümleden çıkarıldığında anlamda bozulma meydana gelmeyen sözcüklerdir.

5-Bazen isim tamlamasında tamlama unsurundan biri olabilir.

      • Onun kadarını kimse görmemiştir. (Tamlanan)

 

6-“Yalnız, ancak, karşı” gibi bazı edatlar başka sözcük türleri olarak da kullanılabilirler. Bu sözcüklerin türünü belirlemek için cümlede kazandıkları anlamlara bakmak gerekir.

      • O kitap yalnız bende var. (Edat)
      • Yıllardan beri yalnız yaşıyor. (Zarf)
      • Gelsin; yalnız kardeşini getirmesin. (Bağlaç)
      • İşimiz sabaha ancak biter. (Zarf)
      • Karşı kaldırımda bekliyordum. (Sıfat)

 

Edat ve bağlaç konuları, mantığın yanında biraz da ezber gerektiren konulardır.  Bu yüzden bol soru çözümü ve örnek metin tahlilleri yaparak zihninize bunları rahatça kazıyabilirsiniz. Vitamin eğitimin metinlerdeki edatları bulma konulu alıştırmasını ve edatlarla bağlaçları ayırt etme konulu alıştırmasını inceleyerek konuyu daha da pekiştirebilirsiniz arkadaşlar.  Ayıca sitemizde bulunan bağlaçlar konusuna da göz atmanızı tavsiye ederiz. İyi çalışmalar.

Bağlaçlar – Konu Anlatımı 

Hakkında Türk Dil Bilgisi

Türk Dil Bilgisi site yazarları, Kırıkkale Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü mezunu olup, alanında uzmanlaşmış, deneyimli öğretmenlerimizden oluşmaktadır.

19 yorum

  1. teşekkürler……….

  2. Madur öğrenci

    perfect. perfect. perfect. bir çaşılma!!

  3. Madur öğrenci

    keşke konu anlatımlı videoda olsa :/ ben oku oku sıkılıyorum bir yerde.. Bunu da değerlendirmeye alın lütfen..

  4. harika notlar gerçekten emeğinize sağlık çok yardımcı oldunuz
    herkes bu notlardan faydalanmalı

  5. harıka gercekten sunu sormak ıstıyorum edatla ılgılı tdk da bır degısıklık oldu mu ”ıle”ozellıkle cevaplarsanız sevınırım sımdıden tesekkur ederım

  6. Allah razı olsun.

  7. harika ama daha çok örnek

  8. Çok güzel olmuş, elinize sağlık…

  9. Çok güzel beğendim.

  10. çalışkan öğrenci

    Harika, herkesin faydalanabileceği, rahat anlaşılır bir site.

  11. teog fobisi olan öğrenci

    yarın sınav olcaz iyi anlatım olmuş inş güzel bir not alırım

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*